hirudoterapia

Hirudoterapia

Pijawki były cenione już w początkach naszej cywilizacji. W epoce kamiennej wykorzystywano je do upuszczania krwi, uważanej wtedy za siedlisko złych duchów. W chińskich pismach z I w. n.e. znajdują się szczegółowe opisy dotyczące sposobu ich przystawiania. Jednak leczenie pijawkami największą popularność zyskało w XVIII i XIX w. We Francji zużywano ich wówczas około 100 mln rocznie. Zyski ze sprzedaży pijawek, nie tylko tam, ale również np. w Rosji, były większe niż z handlu zbożem. W 1884 r. Jan Haycraft odkrył, że krew wypijana przez pijawkę nie krzepnie w jej przewodzie pokarmowym. W 1950 r. Fritz Markwardt wyizolował zaś z pijawek antykoagulant – hirudynę. Do dziś pozyskano ponad 150 związków organicznych o właściwościach leczniczych, których źródłem są pijawki. Te odkrycia rozbudziły na nowo zainteresowanie terapiami z użyciem pijawek zarówno wśród badaczy, jak i lekarzy.

Renesans tej metody przypada na koniec XX w., właśnie wtedy przypomniano sobie o niej na Zachodzie. Obecnie w niektórych krajach, takich jak np. Niemcy, Anglia czy USA, postępowanie medyczne z wykorzystaniem pijawek jest refundowane przez lokalne systemy ubezpieczeń. Na wschodzie Europy udało się zachować ciągłość stosowania hirudoterapii. Wciąż jest bardzo popularna w Rosji, na Białorusi i Ukrainie. Jej tajniki przekazywane są z pokolenia na pokolenie.

Hirudoterapia nie zawsze może być stosowana. Do bezwzględnych przeciwwskazań należą:
•    hemofilia,
•    zaawansowana anemia,
•    ogólny zły stan zdrowia,
•    wyniszczenie organizmu,
•    ciąża (hirudozwiązki mogą wpływać na przebieg rozwijającej się ciąży, a w skrajnych sytuacjach powodować nawet poronienia).

Z terapii lepiej też zrezygnować w przypadku umiarkowanej anemii i zaburzeń krzepliwości krwi (np. po przebytym leczeniu antykoagulantami). Ostrożność powinni również zachować alergicy. Przeciwwskazaniem jest ponadto hipotonia, o której mówimy, gdy ciśnienie tętnicze krwi spada poniżej 90/60 mm Hg u kobiety i 100/70 mm Hg u mężczyzny – po zabiegu hirudoterapii występują wówczas zawroty głowy i osłabienie.  Przeciwwskazaniem jest również wiek, poniżej 10. roku życia nie stosujemy hirudoterapii, wyjątkiem są tylko szczególne przypadki i replantacje.

Pod uwagę bierze się również to, jakie przyjmujemy leki. Często zaleca się zmianę dawkowania, a nierzadko na pewien czas przed poddaniem się hirudoterapii trzeba zupełnie odstawić wszelkie środki lecznicze – oczywiście w uzgodnieniu z lekarzem prowadzącym. Poza tym skuteczność terapii zależy od wieku i stanu zdrowia. Reakcje organizmu na hirudoterapię są bardzo różne, dlatego tak ważna jest obserwacja jak zabieg wpływa na konkretnego pacjenta.

Istotą zabiegu hirudoterapii nie jest wyssanie przez pijawki „złej” krwi, ale wprowadzenie do krwiobiegu substancji leczniczych. Oto najważniejsze z nich:
•    hirudyna – substancja zapobiegająca krzepnięciu krwi dzięki dużej zawartości glutaminy, wspierającej funkcje odpornościowe organizmu,
i asparaginy, poprawiającej między innymi funkcjonowanie układu nerwowego. Ma niski punkt izoelektryczny (tzw. pH), co oznacza, że zapobiega rozwojowi organizmów chorobotwórczych. Hirudyna to nieenzymatyczny polipeptyd składający się z 65 aminokwasów. Jest inhibitorem (spowalnia reakcje chemiczne) trombin, które wpływają na krzepliwość krwi. Badania nie wykazały żadnych działań ubocznych czystej hirudyny. Substancja szybko znika z krwi – jest wydalana przez nerki. Już po godzinie od zabiegu pozostaje jej w organizmie najwyżej 20-30%. Dla osób z niektórymi chorobami krwi, związanymi zwłaszcza z brakiem lub niskim poziomem antytrombiny III oraz tworzeniem się skrzepów śródnaczyniowych, a także przy niewydolności nerek i występowaniu wstrząsów septycznych, hirudyna jest o wiele lepszym antykoagulantem niż heparyna, powszechnie używany wielocukier, czy też uzyskiwana z koniczyny dikumaryna;
•    bdelina – inhibitor takich proteaz (enzymów) jak trypsyna, chymotrypsyna i plazmina, które zapobiegają stanom zapalnym i ich rozprzestrzenianiu się w organizmie. Zazwyczaj występuje w dwóch odmianach: bdelina A oraz bdelina B. Zbudowana jest z 45 aminokwasów i ma podobne właściwości jak inhibitor trypsyny (enzym trawienny) wytwarzany w trzustce ssaków.
Co ciekawe, bdelina i hirudyna wpływają przeciwstawnie na proces krzepnięcia krwi;
    destabilaza – substancja rozkładająca zakrzepłą krew. Zawiera unikalny składnik prostaglandynę, która przyczynia się do regeneracji naczyń krwionośnych i działa korzystnie na przewód pokarmowy oraz reguluje poziom cukru we krwi. Ponadto wpływa na ciśnienie krwi – podnosi je lub obniża w zależności od potrzeb;
•    hirustazyna – antykoagulant (działa przeciwzakrzepowo) zbudowany z 55 aminokwasów. Należy do rodziny antystazyn hamujących zlepianie się płytek krwi (agregację);
•    gilantyna – białko z dużą ilością siarki, działające jak koagulant i lek o silnych właściwościach antyprzerzutowych. Jest aktywnym inhibitorem czynnika Xa, enzymu przekształcającego protrombinę w trombinę, należy do grupy antystazyn;
•    apyraza – enzym zmniejszający lepkość krwi;
•    eglina – silny środek przeciwzapalny, aktywny antyutleniacz, silny inhibitor takich proteaz jak elastaza i katepsin G, umożliwiający szybkie lokalizowanie urazów czy pooperacyjnych stanów zapalnych, a następnie skuteczne ich blokowanie. Eglina jest bardzo trwałym związkiem, którego skuteczność wykazano w leczeniu niektórych tików nerwowych, wrzodów śródbłonka jelit oraz nieswoistego rozkładu białek związanych z posocznicą;
•    hementyna – enzym zapobiegający krzepnięciu krwi oraz powodujący rozpad zakrzepów. Nie reaguje na obecny we krwi naturalny enzym rozkładający białka, dlatego jest substancją szczególnie interesującą dla naukowców; hialuronidaza – silny antybiotyk oraz czynnik umożliwiający przenikanie przez błony komórkowe sąsiadujących ze sobą komórek ciała. Interesującą właściwością tego enzymu jest rozpuszczanie związków wielocukrowych, które tworzą ścianki przetrwalników wielu mikroorganizmów;
    lipazy i esterazy – substancje rozkładające tłuszcze;
    substancje znieczulające – nie w pełni jeszcze zidentyfikowane silne czynniki przeciwbólowe. Przypuszcza się, że ich działanie wiąże się z obecnością neuropeptydów, w skład których wchodzą endorfiny, czyli tzw. hormony szczęścia. Mają one nie tylko działanie przeciwbólowe, ale również uspokajają, likwidują nudności i depresję oddechową, czyli zaburzenia oddechu, usuwają wraz z ich symptomami psychiczne i fizyczne uzależnienia od narkotyków i alkoholu;
•    antyelastaza – spowalnia procesy starzenia się skóry poprzez ograniczenie działania elastaz;
•    substancja rozszerzająca naczynia krwionośne – bliżej niezidentyfikowany związek organiczny o działaniu podobnym do histaminy;
    neurotransmitery – związki chemiczne regulujące przepływ impulsów elektrycznych w komórkach nerwowych. Należą do nich dopamina, serotonina, acetylocholina, enkefalina. Ograniczają one odczuwanie bólu oraz powodują zmiany polegające na uwolnieniu od niepokoju i depresji. Ponadto serotonina wpływa na utrzymanie właściwej temperatury ciała oraz na postrzeganie czuciowe. Co jest o tyle ważne, że to właśnie anomalie w transmisji serotoniny pomiędzy neuronami wywołują schizofrenię, na co wskazują badania;
•    chloromycetyna – antybiotyk o działaniu przeciwbakteryjnym, niewytwarzany bezpośrednio przez pijawki, tylko przez żyjące z nimi w symbiozie bakterie o nazwie Aeromonas veronii biovar sobria. Skuteczny w leczeniu wrzodów, powracającej gorączki, tężca czy zapalenia opon mózgowych. Kultura bakteryjna Aeromonas veronii biovar sobria w warunkach in vitro zabija prątki gruźlicy, likwiduje dyzenterię i chroni przed błonicą;
•    substancje antynowotworowe – wstrzymują rozwój guzów nowotworowych.
Hirudoterapia pomaga na wiele schorzeń. Szczególnie polecana jest w przypadku żylaków i zakrzepowego zapalenia żył, a także w chorobie niedokrwiennej kończyn dolnych, przy trudno gojących się ranach, rwie kulszowej, zapaleniu korzonków, bólach reumatycznych stawów, obrzękach powypadkowych, krwiakach i zakrzepach. Pomaga na niektóre choroby kobiece, a także w leczeniu impotencji i schorzeń prostaty. Wspomaga walkę z chorobami kręgosłupa, serca, płuc i oskrzeli. Stabilizuje nadciśnienie i niedociśnienie tętnicze. Coraz szerzej wykorzystywana jest w kuracjach odmładzających. Oddziałuje skutecznie na cellulit, a także leczy niektóre choroby skóry, alergie, wrzody żołądka i dwunastnicy.

W 1996 r. potwierdzono badaniami, że hirudozwiązki stymulują rozwój komórek nerwowych. Otwiera to nowe możliwości leczenia porażeń mózgowych u dzieci, choroby Parkinsona i choroby Alzheimera. W Stanach Zjednoczonych, Anglii, Rosji i Niemczech hirudoterapia jest ważną metodą leczenia w ramach medycyny konwencjonalnej. W samej Rosji przepisuje się kurację pijawkami ponad 10 mln chorych rocznie, ponieważ jest ona mniej kosztowna niż leczenie środkami przeciwzakrzepowymi, takimi jak np. znana również u nas Warfaryna.

Współczesna terapia z wykorzystaniem pijawek uwzględnia wiele technik ich przystawiania. Wybór miejsca na ciele jest uzależniony od rodzaju schorzenia i zdiagnozowanych dysfunkcji organizmu. Sposób przystawienia powinien umożliwić jak najskuteczniejsze oddziaływanie pijawek na organizm w związku z leczeniem konkretnego schorzenia. Istotą techniki leczenia miejscowego jest wykorzystanie działania wytwarzanej przez pijawki substancji rozszerzającej naczynia krwionośne, a także hialuronidazy zwiększającej przenikanie substancji do tkanek. Pijawki można przystawiać tylko na zdrowej, nieuszkodzonej skórze. Oddziaływanie obejmuje 2,5-3 cm wokół miejsca przystawienia pijawki. Ugryzienie jest bezbolesne, gdyż wiąże się z działaniem wytwarzanej przez nie substancji znieczulającej, która jednocześnie rozszerza naczynia i hamuje namnażanie się bakterii. Niemal równocześnie do organizmu wprowadzane są przez pijawkę aktywne enzymy lecznicze, czyli hirudozwiązki.

Hirudoterapia nie tylko działa leczniczo. Terapie służące odmłodzeniu skóry za pomocą pijawek należą obecnie do najbardziej ekskluzywnych i nowatorskich metod hirudoterapii, chociaż znane i stosowane były już w starożytności. Krew z pijawek rozsmarowana na twarzy intensywnie odżywia skórę i poprawia jej stan. Obecnie stosuje się maseczki, które należy pozostawić na skórze około 20 minut, do momentu wyschnięcia wydzieliny. W wielu badaniach wykazano, że w wydzielinie z gruczołów ślinowych pijawek znajdują się substancje mające wpływ na stan skóry, jej napięcie, ukrwienie, utlenowanie i konsystencję.

Wskazania do wykonania zabiegu hirudoterapii:
Ze względu na szerokie spektrum działania i duży potencjał, pijawki lecznicze są stosowane u pacjentów z chorobami sercowo – naczyniowymi, po zabiegach, w chirurgii plastycznej, kosmetologii, w leczeniu chorób o podłożu zapalnym i autoimmunologicznym (toczeń rumieniowaty).

Pijawki wykazują działanie:
•    przeciwzakrzepowe, fibrynolityczne (zapobieganie zakrzepom i zatorom)
•    obniżające poziom lipidów (cholesterol całkowity, LDL, trójglicerydy)
•    przeciwtrombinowe (spowalnianie procesu tworzenia blaszki miażdżycowej)
•    obniżające ciśnienie tętnicze
•    zmniejszające obrzęk
•    uspokajające i przeciwbólowe
•    przeciwzapalne
•    przyspieszające gojenie się ran
•    regulujące poziom hormonów płciowych
•    przeciwbakteryjne
•    przeciwutleniające
•    przeciwnowotworowe

Leczenie pijawkami nie jest remedium na wszelkie dolegliwości, może jednak przyspieszyć i usprawnić proces leczenia.

Przeciwwskazania do zabiegu hirudoterapii:
•    ciąża (substancje zawarte w ślinie pijawek mogą w skrajnych przypadkach wywołać poronienie)
•    hemofilia i inne choroby polegające na zmniejszeniu krzepliwości krwi
•    zaawansowana niedokrwistość
•    stosowanie antykoagulantów, niesteroidowych leków przeciwzapalnych, inhibitorów agregacji płytek krwi
•    hipotonia (chronicznie niskie ciśnienie)
•    ciężka alergia na proteiny
•    trwająca miesiączka
•    nosicielstwo wirusa HIV
•    gorączka
•    ogólne osłabienie
•    u dzieci poniżej 10. roku życia (wyjątkiem są tylko szczególne przypadki i replantacje)

Przygotowanie do hirudoterapii
Do hirudoterapii, jeśli ma być efektywna, warto się odpowiednio przygotować. W dniu poprzedzającym zabieg nie należy jeść czosnku czy cebuli ani stosować ostrych przypraw. W dniu seansu najlepiej nie używać mydła zapachowego, kremów, balsamów i perfum, ponieważ pijawki nie lubią wyrazistych aromatów. Po zabiegu lepiej unikać aktywności fizycznej, przeznaczając jak najwięcej czasu na odpoczynek. Miejsce przyssania się pijawki należy na kilka godzin zakryć opatrunkiem. Sam zabieg trwa około godziny, w zależności od indywidualnego przypadku terapeuta określa liczbę zabiegów, które odbywają się zazwyczaj w tygodniowych odstępach.

Hirudoterapia jest obecnie szeroko stosowaną techniką uzupełniającą leczenie w ramach medycyny akademickiej. Tak się dzieje chociażby w przypadku replantacji, czyli zabiegu operacyjnego polegającego na ponownym przytwierdzeniu do ciała utraconej w wyniku urazu jego części, np. palca czy ręki. Sprawdza się również w leczeniu po urazach, pomaga na odmrożenia i usuwa zakrzepy.

Terapie z wykorzystaniem pijawek polegają na stymulowaniu naturalnych sił obronnych organizmu, co prowadzi do homeostazy, czyli stanu równowagi w naszym ciele. Jest on niezbędny do zachowania zdrowia.

Hirudoterapia nie jest panaceum na wszystkie dolegliwości. Rzeczywiście w wielu przypadkach znacznie poprawia stan organizmu, ale to nie oznacza,
że zadziała w każdej sytuacji.

Zalecenia przed hirudoterapią:
1.    W dniu wizyty nie wolno pić alkoholu, kawy ani mocnej herbaty, ponieważ powodują one rozszerzenie naczyń krwionośnych.
2.    Pacjent nie powinien używać perfum, zapachowych mydeł, ani balsamów do ciała, maści leczniczych. Umyć się najlepiej szarym, bezzapachowym mydłem.
3.    Pacjent nie może przyjmować leków przeciwzakrzepowych (acard, polopiryna, aspiryna, polocard, witamina C) 7 dni przed planowanym zabiegiem.
4.    Przeciwwskazania do zabiegu: ciąża, alergia na hirudozwiązki, anemia, bardzo niskie ciśnienie krwi, nowotwory, osoby będące w trakcie leczenia farmakologicznego z wykorzystaniem antykoagulantów – warfarin, aspiryna, acenokumarol itp.

Zalecenia po hirudoterapii
1.    Po zabiegu pijawką lekarską krwawienie z miejsc przyssania się pijawek może utrzymywać się od czterech do kilkunastu godzin.
2.    Krwawienie jest częścią składową terapii i powinno się je umożliwić minimum przez kilka godzin. Po zabiegu należy odpoczywać.
3.    W czasie krwawienia najlepiej leżeć, należy zabezpieczyć ranki przed przypadkową infekcją lekko założonymi opatrunkami.
4.    W razie potrzeby wcześniejszego zatrzymania krwawienia należy zastosować opatrunek uciskowy i/lub spongostan.
5.    Po zabiegu w miejscach przyssania się pijawek mogą wystąpić krwawe wylewy (siniaki), zaczerwienienia, lekki świąd, obrzęk – ustępują zazwyczaj w ciągu kilku dni.
6.    W miejscach przyssania pijawek czasami mogą pozostać niewielkie ślady (blizenki).